براي استفاده از نيروي  انساني ، زمان  و منابع محدود ، بررسي و طرح ريزي حوزه آبخيز تا  جايي كه امكان  دارد

 بايد  عملا انجام گيرد . بررسي بايد در راستاي تشخيص اهداف اصلي و مشكلات عمده انجام گيرد .

 در عين حال نبايد از پتانسيل كل حوزه آبخيز غفلت نمود .

مشكلات عمده حوزه آبخيز :

مشكلات عمده و بزرگ حوزه آبخيز از  كشوري به كشور ديگر متفاوت است . بسياري از اين مشكلات وابسته به هم

هستند و نميتوان به راحتي آنها را تشخيص داد و از هم متمايز كرد. با اين وجود  ميتوان اين مشكلات  را به

گروههاي زير تقسيم نمود .

 اجتماعي – اقتصادي :

فقر روستايي در بالا دست سبب مهاجرت  روستاييان به شهر هاي بزرگ ميشود  و يا باعث تخريب  منابع حوزه

آبخيز ميگردد.

كاربري ارضي نامناسب ( كشت بر روي  شيب ، تغيير كشت بدون شخم مناسب ، چراي مفرط و..) باعث

 تخريب زمين و ديگر منابع حوزه آبخيز ميگردد.

جنگل زدايي  سبب افزايش خطرات سيلاب هاي فصلي و يا خشكسالي در پايين دست ميگردد.

 فني – سازماني ( Technical/institutional) :

طرح هاي ضعيف و  نامناسب  و  فعاليت هاي توسعه اجرايي ( جاده سازي ، خانه سازي ، معدن كاوي ،

ايجاد تفريح گاه ها و ... ) ، آبراهه هاي را تخريب نموده و محيط زيست را آلوده ميسازد .

طبيعت :

بلاياي طبيعي ( سيلاب هاي شديد ، زمين لغزش ها ،آتش سوزي هاي طبيعي و..) بر وضعيت حوزه آبخيز

 صدمه وارد مياورد. 

فرسايش طبيعي و فرسايش تسريع  شونده ، سبب  ته نشست رسوب در بند هاي ذخيره آب ، كانال هاي

 آبياري ، و ديگر تاسيسات عمومي ميشود .

دسترسي و محدوديت هاي منابع :

در اجراي طرح عملي حوز ه آبخيز نبايداز  موجوديت و  محدوديت هاي منابع چشم پوشي نمود .

 احتمال اجراي يك طرح  غيرواقعي  بسيار كم است .

برخي از محدوديت هاي بزرگي كه در پروژه هاي آبخيزداري در كشور هاي مختلف با آنها روبه رو

 هستند شامل:

نبود سرمايه .

كمبود نيروي انساني ، مخصوصا در سطح حرفه اي .

هماهنگي ضعيف بين سازمان هاي دولتي .

پويايي كم و  كمبود وسايل كاري  .

فقدان داده ها و  تحقيقات براي توسعه مداوم .

ديگر محدوديت هاي اجتماعي – اقتصادي ، سازماني و سياسي

اين محدوديت ها بايد  جدا ملاحظه گردند و استراتژي هاي مديريت حوزه آبخيز بايد بر اين محدوديت ها

غلبه نمايد . شناخت محدوديت ها و موجوديت منابع و استفاده بهينه از  اين موجوديت ها بر عهده آبخيزدار

 يا طراح پروژه است .

تشخيص مشكلات ، اهداف و اولويت ها :

1- جمع آوري داده هاي موجود :

جمع آوري داده هاي موجود ، اولين گام در جهت بررسي و طرح ريزي حوزه آبخيز است . در  بسياري از

 كشورها ،بررسي خاك ، زمين شناسي ،بررسي جنگل و مطالعات  اقلیم ممكن است قبلا

 انجام شده  باشد . گزارشات ، اطلاعات آماري  و نقشه ها كمك بسياري در بررسي حوزه آبخيز ميكند .

آژانس هاي دولتي ديگر ميتوانند عكس هاي هوايي ، نقش ههاي توپوگرافي ، اطلاعات مالكين و

 اطلاعات زيربنايي را مهيا نمايند . معمولا با صرف زمان اندكي براي جستجو ي اين منابع اطلاعاتي ، ميتوان

 از مزاياي آنها سود جست . در صورت  استفاده نكردن از اين منابع ، آبخيزدار هزينه و زمان زيادي را

 متحمل ميشود. داده هاي تاريخي همچون بارندگي ، سرعت جريان آب و تاريخچه كاربري ارضي را نميتوان

 فقط با بررسي هاي صحرايي به دست آورد  در صورتي  كه اين داده ها در آژانس هاي دولتي به صورت فشرده

 و خلاصه وجود دارد .

پس از اينكه  داده هاي موجود  جمع آوري  شد و مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت ، بررسي اوليه به منظور چك

 كردن ، اضافه نمودن و به روز رساني اطلاعات انجام ميگيرد . با انجام اين كار ، زمان كلي بررسي حوزه آبخيز

 بسيار  كاهش ميابد  .

-تشخيص سريع مشكلات حوزه آبخيز :

قبل از شروع بررسي تفصيلي ، اغلب بررسي هاي مقدماتي  نياز است . هدف اصلي از بررسي تفصيلي  ، تشخيص

 مشكلات عمده و جمع آوري يا تطبيق ( چك كردن ) داده هاي اوليه است.در اين نوع بررسي عموما كار هاي زير

 انجام ميگيرد :

جمع آوري اطلاعات دست اول در طبيعت و  ميزان مشكلات فيزيكي و اجتماعي كه در آينده كار طرح ريزي دقيق

 را  ساده تر ميكند .

استفاده از  تصاوير  ، نقشه ها و اطلاعات هاي ديگر  . بدين طريق آبخيزدار با شرايط حوزه آبخيز آشنا ميشود

بررسي تعداد ، دقت و شرايط ايتسگاه هاي آب و هوا شناسي در حوز ه آبخيز

ديدار و ارتباط با آژانس ها ،سازمان ها ، جوامع و كشاورزان محلي

سازماندهي به منظور  بررسي آتي و تخمين هزينه بررسي و طرح ريزي

مشكلات فيزيكي :

كشف و  تشخيص اين مشكلات معمولا كار سختي نيست . شيب هاي تند ، بدلند ها ، خاك هاي  مستعد لغزش ،

 سازند زمين شناسي ضعيف و غيره ، مثال هايي از اين نوع هستند . مشكلاتي همچون بارش شديد و سنگين

باران ، رواناب  زياد ، جريان هاي طغياني ، باد هاي سهمگين ، بايد از اطلاعات آب و هوا شناسي و يا با

جمع آوري اطلاعات و مشاهدات محلي  كسب گردند .

مشكلات استفاده از منابع :

مشكلاتي همچون تغيير كشت ، تخريب جنگل ، آتش سوزي ، چراي مفرط ، احداث نامناسب جاده و  عدم

كنترل معدن كاوي بايد تشخيص داده شود و اگر امكان داشته باشد ، دلايل آن بايد مورد ملاحظه قرار گيرد .

تشخيص درست اين مشكلات در مراحل اوليه كار در پيشبرد بررسي و طرح ريزي حوزه آبخيز و همچنين

 تشكيل خط مشي درست در آينده تاثير بسزايي دارد

مشكلات نهايي :

اثرات نهايي تخريب حوزه آبخيز -  فرسايش خاك ، زمين لغزش ، رسوب گذاري زياد ، آلودگي آب ،

 سيلاب ها و خشكسالي و غيره  بايد سريعا تشخيص داده شود . اين اثرات را ميتوان از طريق مشاهده و رسيدگي

سريع و تا حدي از داده هاي به دست آمده از آژانس هاي منابع آب و يا  مناطق مسكوني محل مورد نظر   يافت .

مشکلات اجتماعی و اقتصادی و مشکلات دیگر :

مشکلات اجتماعی و اقتصادي  كشور هاي در حال توسعه ، مانع مهمي در انجام كار هاي است .

هر مشكل اينچنين  بايد در مراحل ابتدايي  انجام پروژه تشخيص داده شود . از جمله اين مشكلات ميتوان به

تصرف اراضي ، فقر ، فرهنگ ،مقبوليت پايين نوآوري در منطقه  ، كاهش فصلي كارگر و ... را ميتوان نام برد .

 ملاحظه امكانات مديريتي : -2.3

چالش هايي كه در طي انجام پروژه شناخته ميشوند :

صرفا تشخيص مشكلات حوزه آبخيز براي انجام صحيح يك پروژه كافي نيست .چالش هاي ممكن نيز بايد به

هنگام آغاز كار  بررسي گردد.

ادامه دارد...

منبع : FAO watershed management field manual