| کلمه طبقه بندی(classification) در لغت به معنی رده بندی یا ترتیب موضوعات در
گروهها و یا ترتیب آنها بر اساس مشابهت ها و رابطه آنها با یکدیگر میباشد(پلاتس1980
(. دیویس (1899) رودخانه ها را به 3 گروه طبقه بندی کرد. این طبقه بندی بر مبنای
مراحل تکامل رودخانه (جوانی ،بلوغ ،پیری ) میباشد. لئوپولد و ولمن (1957) رودخانه
را به الگوهای مستقیم( straight) مئاندری(meandering) و شریانی(braided) طبقه
بندی نمودند. کالبرتسون و همکاران(1967) طبقه بندی جامعی بر مبنای اشکال
رسوبی ،پوشش گیاهی ،الگوی شریانی ،سینوزیته، انحنای مئاندر ،ارتفاع کناره
آبراهه ،تشکیل خاکریز طبیعی (levee) و تیپ های دشت سیلابی ارائه نمودند.
ترنبری(1969) بر اساس اشکال مختلف دره الگوهای رودخانه را به پیشین رود
((antecedent ،رونهاد(superpose)رودخانه عادی (consequent) و میان رود((subsequent
طبقه بندی کرد. معیارهایی که برای طبقه بندی های فوق به کار رفته بر اساس
خصوصیات کیفی ژئومورفیکی بنا شده است. این موضوع موجب تناقض بین سیستم
های طبقه بندی میشود.خان طبقه بندی کمّی برای رودخانه های بستر شنی ارائه
داد که اساس آن برپایه پارامترهای سینوزیته ، شیب و الگوی آبراهه میباشد. این
طبقه بندی نقطه عطف و شروعی برای ارائه طبقه بندی هایی بود که بر اساس
ویژگی های کمی و مورفولوژیکی رودخانه ارئه شدند. برای پوشاندن دامنه
گسترده تری از ویژگی های مورفولوژیکی رودخانه ، کلرهالز و همکاران (1976و 1972)
گالای و همکاران (1973) و مولارد(1973) طبقه بندی براساس مطالعات گسترده بر
رودخانه های کانادا انجام دادند .نتیجه فعالیت این محققان کانادایی توضیح و تفسیر
کاملی از اشکال آبرفتی رودخانه است..طبقه بندی نانسون و کروک (1992) به منظور
تشریح دشت های سیلابی است که شامل اندازه ذرات ،مورفولوژی آبراهه و مواد کنار
رودخانه میباشد.در نهایت دیوید روزگن طبقه بندی جامعی براساس ویژگی های
مورفولوژِ یکی رودخانه ارائه کرد . هم اکنون در آمریکا ، کانادا، استرالیا و در کشور های
پیشرفته دیگر دنیا در بسیاری از ه پروژههای آبخیزداری،پرورش و حفاظت
از آبزیان و... از این طبقه بندی استفاده میکنند.
روزگن، لئوپولد،ولمن، مونتگمری و بافینگتون را میتوان به عنوان استادان مورفولوژی
رودخانه در دنیا نام برد.
کتاب معروف روزگن به نا م Applied river morphology یکی از پر کاربردترین کتاب ها
در زمینه مورفولوژی رودخانه میباشد.
سیستم طبقه بندی حاضر از مشاهد همیدانی صدها رودخانه در آمریکای شمالی و با همکاری و تجربیات دانشمندان و محققان در موارد هیدرولوژی ، ژئومرفولوژی،اکولوژی
گیاهی ،آبزی شناسان و تجربیات گسترده در زمینه حفاظت رودخانه به دست آمده است.تلاش های اولیه برای شیوه طبقه بندی روزگن از سال 1973آغاز گردید ونسخه
اولیه آن در سال 1985 به جامعه علمی معرفی شد.(روزگن 1985).طبقه بندی روزگن
شامل چهار سطح است.سطح I شامل ویژگی های ژئومورفیکی رودخانه میباشد.
سطح IIشامل بررسی مورفولوژیکی میباشد که با استفاده از فاکتور های به دست
آمده از سطحI وهمچنین اندازه ذرات تشکیل دهنده آبراهه به دست می آید.
سطحIII بر وضعیت رودخانه مشتمل بر پوشش رودکنار ،الگوهای رسوبی ،الگوهای
مئاندری ،رژیم جریان،فرسایش پذیری رودکنار،وجود ووقوع جریان های واریزه ای ،
زیست ماهیان تاکید می ورزد.
سطح IVشامل بررسی فاکتورهای موثر بر مورفولوژی رودخانه و روابط آنها
با یکدیگر است. این سطح از طریق محاسبات و بررسی های
مستقیم انتقال رسوب ،نرخ فرسایش حاشیه رودخانه ،فرآیند های
تشکیل و تخریب ، داده های زیستی مثل بایومس ماهیان ،حشرات آبزی،ارزیابی پوشش حاشیه رودخانه مورد ارزيابي قرار ميگيرد.سطوح
یک ودو ،سطوح مورد نظر برای دستیابی به کلید طبقه بندی روزگن
است . این سیستم طبقه بندی مشتمل بر هشت تیپ
A, B, C, D, DA, E, F, G آبراهه در سطحI است که بر اساس
سنگربندی (Entrenchment) ،نسبت پهنا به عمق(Width/Depth)،
سینوزیتهsinuosity))، شیب آبراهه مورد مطالعه قرار ميگيرد. .
کلید سیستم طبقه بندی روزگن
آبراهه هاي تیپ(A) : سنگربندی عمیق ،شیب بسیار تند(4 تا 9.9%) نسبت
پهنا به عمق کم و سینوزیته نیستند.
آبراهه های تیپ (B):سنگربندی متوسط ،سینوزیته کم ،نسبت پهنا به عمق
متوسط ،شیب های تند(2 تا 3.9 %) و آبشارک(Riffle) زیادی دارند.
آبراهه های تیپ (C ) : سنگربندی سطحی ،نسبت پهنا به عمق زیاد،شیب
های کم (0.1 تا 2%) ،سینوزیته زیاد،مورفولوژی بستر آبراهه به صورت
(حوضچه -آبشارک) میباشد .
آبراهه های تیپ (E): نسبت پهنا به عمق کم و سنگربندی سطحی ،
شیب پایین(کمتر از 2%) ، سینوزیته زیاد و مورفولوژی بستر آبراهه به صورت ميباشد.
آبراهه های تیپ(G):گالی های سنگربندی شده که نسبت پهنا به عمق
کم ،سینوزیته متوسط ، شیب های نسبتا تند و مورفولوژی بستر به صورت
آبگیر- پله ای( Step-pool ) است .
(در مورد طبقه بندی مورفولوژی بستر آبراهه به طبقه بندی مونتگمری
وبافینگتون مراجعه نمایید).
آبرا هه های تیپ(F): نسبت پهنا به عمق زیاد، شیب کم،سینوزیته زیاد
آبراهه های تیپ (D): بدون سنگربندی،نسبت پهنا به عمق زیاد
(بیش از 40)،سینوزیته کم (کمتر از 1.2)و شیب پایین (0.1 تا 2 درصد) .
آبراهه هاي تیپ (DA): پایدارتر از تیپ (D) میباشند. سنگربندی سطحی
(بیش از 40) ،نسبت پهنا به عمق متوسط تا زیاد،سینوزیته کم تا زیاد، شیب
کم(کمتر از 0.5 درصد) و مورفولوژی بستر آبگیر – خیزاب. سنگربندی و سینوزیته
تا(0.2 ± واحد) و نسبت پهنا به عمق تا( 2± واحد) میتوانند برای مناطق مختلف
تغییر کنند. آبراهه های شریانی مشتمل بر تیپ های (D) و
(DA)میباشند.
تیپ های آبراهه
سیستم طبقه بندی مونتگومریو بافینگتون در بقیه مطالب است.
ادامه مطلب
نوشته شده توسط مهران در شنبه سوم تیر 1385 ساعت 1:18 | لینک ثابت |
|
