بررسي و طرح ریزی حوزه آبخيز :

حفاظت ، توسعه و  احياي   مناطق كوهستاني و يا حوزه هاي آبخيز بالا دست اهميت زيادي در

 پيشرفت  اهداف توسعه ای دارد . با توجه به اين موضوع بسياري از كشور هاي در حال توسعه

 توجه زيادي به مديريت حوزه آبخيز دارند .

تعاريف :

براي شروع لازم است ، چندين  تعريف مهم را توضيح دهيم .

 يك حوزه  آبخيز ، واحدي هيدرولوژيك است كه به عنوان واحد فيزيكي- زيست شناختي و همچنين

در بسياري  اوقات به عنوان يك واحد اقتصادي – سياسي به منظور بررسی و مديريت منابع

 طبيعي ، توصيف و  به كار ميرود . ‍‍Catchment  اغلب مترادف با حوزه  آبخيز ميباشد  .

اندازه مشخصي براي  حوزه آبخيز وجود ندارد . يك حوزه ميتواند از چندين هزار كيلومتر مربع

 تا چند كيلومتر مربع  وسعت داشته باشد .

حوزه آبخيز با حوزه رودخانه (River basin  )  تفاوت دارد . ممكن است يك رودخانه در مسير

جريان خود به دریا از صدها حوزه آبخيز و انواع بسياري از اشكال زمين ( Land form) گذر نمايد .

تخريب حوزه آبخيز ( watershed degradation) :

 تغييرات رفتارهيدرولوژيكي سيستم رودخانه  در طی زمان است  و نتيجه آن كاهش كيفيت و

 كميت و زمان جريان آب  . تخريب حوزه آبخيز از رابطه متقابل عوارض فيزيوگرافيكي

 ، اقليم و كاربري ارضي ضعيف  (جنگل زدايي بيش از حد ، كشت نامناسب ، تخريب خاك

و شيب ها توسط معدن كاوي ، حركت حيوانات ،ساخت رودخانه و انتقال ، ذخيره و تغيير جهت

 و استفاده  نامناسب از  آب ) ناشی میشود .و  به نوبه خود منجر به تسريع تخريب  بوم شناختي

، كاهش فرصت هاي اقتصادي و افزايش  مشكلات اجتماعي ميگردد.

همه حوز هاي آبخيز  داراي انواع منابع طبيعي – خاك ، آب ، جنگل ، مرتع ، جانوران وحشي ،

مواد معدني و  غيره هستند . از آنجايي كه  آبخیزداری شامل تصميم گيري درباره 

 استفاده  از منابع به منظور چندين هدف  ميباشد ، استفاده از چندين تخصص با هم ، لازم به

نظر ميرسد .

آبخیزداری بايد  با همكاري سازمان هاي مختلف دولتي و همچنين طبقات مختلف اجتماعي

مردم  انجام گيرد . از طرف ديگر ، دخالت افراد و عناصر بسيار زياد در تصميصم گيري

  باعث عدم کارایی  نتايج ميگردد. براي مثال اگر هدف اصلي ، حفاظت يك  بند  آبياري باشد

 ، مسئولان و آ‍ژانس هاي آبياري بايد در اين زمينه دخالت نمايند ، نه سازمان  آب و برق .

 ( زمين لغزش ها  ، آتش سوزي هاي طبيعي ، سيل ) همواره فاكتور هاي موثر بر مديريت

 حوزه آبخيز میباشند .

توجه به اين نكته حائز اهميت است كه وقتي  چالش هاي جديدي در راستاي آبخیزداری

 روي دهد ، طرح مديريت اول بايد صلاح شود که مسئوليت آن به عهده طراحان و آبخيزدارن است .

آنها بايد مسئولان دولتي را متقاعد كنند كه آبخيزداري يك فرآيند مداوم و قابل تغيير است . 

بررسی  و طرح ريزي  حوزه آبخيز : 

 صحيح تفهيم و اجرا گردد ، باعث اجرا ي موفق یک طرح  آبخيزداري ميشود .

چهار سطح بررسي و طرح ریزی حوزه  آبخيز :

1-سطح ملي : در سطح ملي   نوعی  شناسايي سريع توسط عكس هاي هوايي و تكنيك هاي

سنجش از دور انجام ميگيرد .

اين نوع  بررسي  ميتوان طبقات وسيع كاربري اراضي وعوامل مهم تخريب را  مشخص نمود .

با استفاده از ادغام  داده هاي موجود و  با تكنيك هاي اين سطح ميتوان اطلاعات كافي  براي

 يك طبقه بندي ساده حوزه هاي آبخيزدر سطح ملي انجام داد .

 شدت مشكلات و وسعت  نواحي بحراني .

مكان هاي حوزه آبخيز : همچون  حوزه هاي آبخيز اراضي مرتفع ، حوزه هاي اراضي پست و ... .

اين طبقه بندي ميتواند نقش مهمي در تعيين سياست ملي و اولويت كارگذاري ها داشته باشد .

سطح منطقه اي يا ناحيه اي :

گروهي از حوزه هاي آبخيز در اين سطح بررسي ميشوند . همچنين طرح  هاي  توسعه

منطقه اي در اين سطح  انجام ميگردد.

در اين سطح ، نواحي محدود تري نسبت به سطح ملي تحت پوشش قرار ميگيرد ولي ضرورتا 

 براي  يك حوزه آبخيز خاص ، به اندازه سطح ملي دقيق نيست .

اين بررسي ها در ايجاد طرح هاي توسعه  دراز مدت براي منطقه يا ناحيه حائز اهميت است .

بيشتر بررسي هاي دقيق در سطح حوزه ابخيز  انجام ميشوند . زيرا يك حوزه آبخيز ، يك واحد

كاركردي است كه در يك سيستم كامل، نواحي بالا دست و پايين دست را با يكديگر مرتبط

ميسازد و  نيز واحد مناسبي براي طرح ريزي و  تحليل هاي اقتصادي است .

در يك حوزه آبخيز بزرگ ، بررسي و طرح ريزي دقيق در زير حوزه هايي كه با مشكلات

 جدي و يا در نواحي بحراني انجام ميگيرد .

سطح زراعی :

بررسي در سطح زمين زراعي و بررسي به منظور توسعه اجتماعي نيز  لازم به نظر ميرسد.

 اين سطح بررسي بسته به نياز هاي واقعي  ميتواند در طي دوره بررسي  يا در آغاز مرحله

اجرای طرح  انجام گيرد .

هدف اصلي بررسي در اين سطح ، بهبود مديريت اراضي زراعي و توسعه اجتماعي در

 حوزه آبخيز است  و بيشتر تاكيد بر حفاظت و توسعه دارد .

از طريق بررسي و طرح ريزي  در سطح محلي اطلاعات  اساسي و مهمي فراهم ميشود .

به طوري كه كشاورزان و جوامع محلي را نيز شامل ميشود . اگر در محل مورد نظر دولت

محلي ، اتحاديه كشاورزان  و..تاسيس شده باشد ، نماينده هاي  آنها بايد در پروسه بررسي

در مقياس محلي شركت داشته باشند . 

یه منظور  استفاده  از نيروي انساني ، منابع ، و زمان ، بررسي وطرح ريزي حوزه آبخيز 

تا جايي كه  امكان دارد بايد عملي انجام گيرد . 

بررسی ها  بايد در راستاي اهداف  اصلي و مشكلات عديده انجام گيرد و طرح ها و نظريه ها

بايد متمركز بر حل كردن و كاهش مشكلات باشد .در عين حال  نبايد از پتانسيل كلي حوزه آبخيز

 غفلت كرد.

 ادامه دارد ..